Rusko-ukrajinska kriza na tragu istorije

Istorijski pristup je možda taj koji nam može pomoći da odgonetnemo tešku situaciju u Ukrajini. Stoga smo odlučili da postavimo nekoliko pitanja Andrei Cartenyiju, kvalifikovanom profesoru Istorije Istočne Evrope i docentu Istorije Evroazije na Univerzitetu „Sapienza“ u Rimu .

Rusko-ukrajinska kriza na tragu istorije - Geopolitica.info

1) Profesore Carteny, situacija u Krimu djeluje veoma komplikovana. Nakon jasnog rezultata referenduma u korist otcjepljenja od Ukrajine i pripajanja Rusiji, scenarijo poprima nove obrise uslijed promjena granica između dviju država. Postoje li istorijski korjeni u ingerencijama Moskve u drugim državama bivšeg sovjetskog prostora?

Ujedinjenje istorijski ruskih regija temelji se na istorijskim i  etno-kulturnim elementima. Od kraja osamnaestog vijeka, kada je ekspanzionistička politika Katarine Velike omogućila Rusiji osvajanje Ukrajinksih teritorija i obale Crnog mora, dajući Rusiji izlaz na Mediteran, ova mjesta su bila od izvanredne strateške vrijednosti. Crno more više nije bilo „tursko“ i Krim je postao najvažniji geopolitički dio te zone, tj. raskrsnice trgovačkih puteva (poput Puta svile) i izlaza na ušće Dunava.  Tursko-ruskim ugovoromKučuk-Kajnardžiji iz 1774. godine Krim je pao pod rusku vlast: ugovor, koji na odgovarajući način predstavlja istorijski presedan od velike važnosti, je takođe predviđao pravo Rusiji da interveniše u cilju zaštite pravoslavne populacije od Osmanskog Carstva. Nije ni slučajno što je Rusija već nakon devet godina prekršila ugovor, pripajanjem pomenute regije i započinjanjem politike rusifikacije lokalnog tatarskog stanovništva. U prilog tome, nakon  deportacija, kao poslijedice sukoba s Njemcima u Drugom svjetskom ratu, ovo pulostrovo je ostalo većinski etno–kulturološki rusko.

2) Istočne regije su takođe većinski naseljene Rusima. Jesu li i one osuđene na odvajanje od Ukrajine i ponovno ujedinjenje sa domovinom? Međutim, tu su i druge manjine u Ukrajini: pod kojim uslovima će se one naći u slučaju dalje secesije?

Rusi i Ukrajinci su od uvijek živjeli u regijama istočne Europe, sa tradicionalnom ruskom kulturno – jezičkom dominacijom, koja se u posljednjih nekoliko godina – uz postepeni raspad Sovjetskog Saveza – preinačila u ukrajinsku jezičku hegemoniju. Identitet u industrijskim i postindustrijskim krajevima, međutim, jeste faktor samospoznaje u domovini – u ovom slučaju ruskoj –  vidjenoj kao pravim nasljednikom Sovjetskog Saveza, koja je, uprkos režimu, doprinijela stvaranju određenog blagostanja na ovim teritorijama. Zatim, tu je riječ o drugim manjinama, u blizini zapadne granice: Rumuni u Bukovini i Mađari u Zakapartju. U principu, vlada u Kijevu nije valorizovala regionalne autonomije u protekle dvije decenije samostalnosti, a manjine – kao Tatari u Krimu i ruska većina – su morali da čekaju na Janukovičevu administraciju kako bi im se priznale norme dvojezičnosti na lokalnom nivou (pravila, između ostalog ukinuta od strane vlade koja je formirana nakon pobune na trgu Majdan – Ed). Politika ukrajinske vlade u cilju održavanja nacionalističke politike u posljednjih nekoliko godina, možda je bila i “kratkovidna”, ako se uzme u obzir da nije pomogla smirivanju unutarašnjih etničkih tenzija.

3) Postoji li teorema o „bliskom inostranstvu“, na teritorijama u blizini Putinove Rusije? Čini se da se u ruskoj istoriji i dalje primjenjuje formula geografske i političke dominacije, sada revidiranoj na osnovu principa „rusofonije“.

To je tako. Putinova Rusija je linearni nastavak Sovjetskog Saveza i Staljinove i carkse Rusije: radi se o geopolitičkom kontekstu u kojem vladar (Car / Prvi Sekretar partije / Predsjednik Federacije ), ne predstavlja samo civilnu podršku na moralno-religijskom nivou (dovoljno je spomenuti homofobne stavove), već i u geografskom smislu, kao nasljeđe uloge mongolskih kana. U tom smislu geografska dominacija je temelj Rusije, jer da bi odigrala svoju ulogu u istoriji, mora geopolitički dominirati. Eto kako „bližneje zarubežje“, strani susjed postaje „veliki prostor“, ili „grosse raum“ (tj. geografski prostor iako ne u potpunosti „inkluzivan“, ali ne i isključiv kao etničko nacional-socijalistički „lebensraum“ ) za „razvoj“ Rusije juče i danas.

4) Imaju li uticaja slični slučajevi koji su rješavani na Zapadu možda s malim zakašnjenjem i lakoćom (npr. bivša Jugoslavija, Kosovo. Libija) 

Sigurno imaju veliki značaj i uticaj na sadašnji sistem međunarodnih odnosa. Na primjer,  izforsirani slučaj Kosova, čija se nezavisnost temelji na rezoluciji UN-a (br. 1244) koja je podrazumijevala održavanje teritorijalnog integriteta Srbije, je definitivno presedan. Danas se na Zapadu veoma naglašava izuzetnost ovog slučaja, ali i presuda Međunarodnog suda pravde, koji je proglasio nezavisnost Kosova kao čin koji ne krši međunarodno pravo, paradoksalno je prihvatio, već rasprostranjeno mišljenje, da manjine, ili jedan narod, i dalje ima pravo na samoopredjeljenje u  područjima u kojima je većinski prisutan. Međutim, takođe i slabost UN-a, čiji je izaslanik napustio Krim odmah nakon prijetnji koje je primio na licu mjesta, ostavlja previše prostora za prekomjerno djelovanje regionalnih sila. Treba razmisliti o procesu dezintegracije višenacionalnih država: u tom smislu samo stvarno priznanje teritorijalnih autonomija – čak i na osnovu etničke pripadnosti – može smiriti unutrašnje sukobe. Nažalost, izgleda da Evropa i Sjedinjene Američke Države nijesu u stanju da prepoznaju dubinu nacionalnog sentimenta, a samim tim i da upravljaju njima na odgovarajući način. S tim u vezi, iako oprijedijeljeni za dogmu nepomijeranja granica, ipak su dopustili da se Kosovo proglasi kao nezavisna država u svojim administrativnim granicama.